مقام ولایت حضرت زهرا در دست نوشته علامه طباطبایی
ساماس: به گزارش ساماس، علامه محمدحسین طباطبایی از قله های حکمت و عرفان معاصر بود.
حجت الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی در یادداشت علمی نوشت: بارگاه ملکوتی و فیض آثار حضرت فاطمه معصومه (سلام ا... علیها) در شهر مقدس قم، همواره پناهگاه و آرامگاه اختران تابناک آسمان فقاهت، حکمت و معرفت بوده است. دراین میان، مرقد مطهر فیلسوف، مفسر سترگ و عارف واصل، علامه سید محمدحسین طباطبایی (قدس سره) در جوار این حریم ملکوتی، یادآور پیوند ناگسستنی برهان عقلی، شهود عرفانی و تمسک ولایی در مکتب خاندان علیهم السلام است.
هم زمان با ایام شهادت مظلومانه سیده نساء العالمین، حضرت فاطمه زهرا (سلام ا... علیها)، و سالگرد عروج ملکوتی علامه طباطبایی و روز حکمت و فلسفه اسلامی، سندی دست اول و گرانبها از گنجینه اسناد و نفایس خطی موزه آستان مقدس فاطمی معرفی و بازخوانی می شود. این سند مکتوب، متضمن پرسش و پاسخی ژرف و کلامی درباره ی شأن و مرتبه «ولایت تکوینی حضرت زهرا (سلام ا... علیها)» است که به خط شریف و قلم استوار آن حکیم متأله کتابت شده است.
گفتنی است مجموعه ای از این اسناد حاوی دست خط باارزش عالمان دینی در موزه آستان مقدس فاطمی نگهداری می شود که چند برگه دست خط مرحوم علامه طباطبایی هم جزو آنهاست. این برگه که به شماره ثبت۴۳۳۶ ثبت موزه ای شده، حاوی پرسش و پاسخی درباره ی مقام «ولایت کلیه تکوینی حضرت فاطمه زهرا سلام ا... علیها» است. در این نوشتار به بازخوانی و بررسی و تحلیل متنی و فرامتنی آن می پردازیم.
معرفی سؤال کننده و بازخوانی متن سند و استفتای اعتقادی
هر تحلیل سندپایه، قبل از هر چیز بر بازخوانی وفادارانه ی عین متن استوار است؛ برای اینکه دقت در ساختار، واژه ها و عبارات سند، پایه ی هر استنباط درون متنی و فرامتنی است. بدین جهت لازم است ضمن معرفی پرسش گر، نخست متن پرسش استفتاءکننده و سپس پاسخ علامه، بی کم وکاست نقل و بازخوانی شود.
معرفی سوال کننده سید اشرف الدین کیائی: مرحوم حجت الاسلام سید اشرف الدین کیایی طالقانی (۱۳۹۱-۱۳۱۶ ه ش.)، مشهور به سید اشرف آقا، از بزرگان زداگاه خویش؛ روستای سوهان طالقان (در استان البرز) بود. وی از شاگردان آیات عظام؛ سیدشهاب الدین مرعشی نجفی و سیدموسی شبیری زنجانی بود. ایشان از برخی علما اجازه روایت داشت و به مطالعات معارفی اهتمام می ورزید. وی در مورد اسناد موقوفات و سلسله نسب ساداتِ مناطقی از طالقان، آشنایی با امام زادگان مشهور ایران (علیهم السلام) و موضوعات دیگر همچون درباره ی حضرت زهرا (علیها السلام)، دارای تالیفاتی می باشد. ایشان در لباس روحانیت به شغل شریف معلمی اشتغال داشت، و همواره جهت ترویج معارف اسلامی و شیعی، فعالیتهای تحقیقی و تبلیغی انجام می داد.
متن پرسش (استفتاء اعتقادی):
«بسم ا... الرحمن الرحیم
خدمت حضرت مستطاب استاد علامه معظم حاج سید محمدحسین طباطبائی دام عزه العالی
سلام علیکم. ان شاء ا... همیشه مشمول فیض حضرت رب العالمین باشید.
با کمال احترام
خواهشمند است نظر مبارک را درباره ی برگ ضمیمه (مربوط به ولایت کلیه تکوینی حضرت زهرا سلام ا... علیها) صریحا مرقوم فرمائید.
با تقدیم احترام و عرض پوزش. الاحقر سید اشرف الدین کیائی
[امضا] ۲۰ /۱/ ۵۵»
متن پاسخ به دست خط علامه طباطبایی:
«بسمه تعالی
السلام علیکم و رحمه ا... و برکاته
نبوت منصبی است که به رسول اکرم ص اختصاص دارد و امامت و خلافت منصب هایی هستند که به چهارده معصوم بغیر از حضرت صدیقه ع اختصاص دارند. و اما ولایت چنانچه از کتاب و سنت بدست میاید؛ مشترک است و حضرت صدیقه هم ولایت را داشته و مبدء فیوضات است.
والسلام علیکم
محمد حسین طباطبایی»
تحلیل معارفی و ابعاد کلامی دست خط علامه طباطبایی
این پاسخ کوتاه اما عمیق علامه طباطبایی، حاوی چندین قاعده و مطلب آموزنده در منظومه کلام و حکمت شیعی است:
۱. تفکیک میان «منصب تشریعی» و «مقام وجودی و تکوینی»: علامه با دقت فیلسوفانه خویش، مناصب الهیِ هدایت تشریعی یعنی «نبوت» (به عنوان ابلاغ شریعت و وحی تشریعی) و «امامت و خلافت ظاهری» (به عنوان نیابت بلافصل از پیامبر صلوات ا... ضد وآله در اداره حکومت، تدبیر و پیشوایی امت، سرپرستی معصومانه و مرجعیت علمی و سیاسی) را از یکدیگر متمایز می سازد. بر این پایه، عدم تصدی منصب الهی امامت یا خلافت ظاهری (به معنای کلامی)، هیچگاه به معنای کاستی در رتبه معنوی و قدسی ایشان نخواهد بود.
لازم به ذکر است که از دیدگاه شیعه، «ولایت» حقیقتِ وساطت در فیض الهی در هر دو قوس نزول و صعود است و هر کمالی که به ماسوی ا... افاضه می شود، از مجرا و کانون ولایت جریان می یابد. در دستگاه معرفتی قرآن کریم، واسطه ی فیض و مجرای هدایت باطنی، همان «امام» است؛ از همین روست که حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام) با وجود دارا بودن مرتبه والای نبوت و رسالت، در واپسین امتحانات وجودی خویش نیل به مقام «امامت» را مسئلت نمود؛ «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»؛ امامتی که در این آیه، نه منصبی فقط اجتماعی و سیاسی (به معنای زعامت و اداره امت)، بلکه همان حقیقت ولایت باطنی و احاطه ملکوتی است.
بر این اساس، حضرت فاطمه زهرا (سلام ا... علیها) که برخوردار از اوج مقام عصمت و ولایت کلیه اند، به این معنای عمیق قرآنی واجد حقیقت «امامت» هم هستند؛ هرچند در اصطلاح خاص کلامی و تاریخی، منصب الهی و تشریعی امامت و خلافت ظاهری به ایشان اختصاص نیافته است. از ین جهت، تعبیر دقیق علامه که امامت را در شمار «مناصب» آورده، ناظر به همین شأن تشریعی و کلامی است و کوچک ترین تزاحمی با شأن ولایی و امامت باطنی حضرت صدیقه طاهره (علیها السلام) ندارد.
۲. اشتراک در مقام ولایت کلیه الهیه: پاسخ علامه طباطبایی صراحتاً بر این نکته استوار است که جوهره ی دین و غایت عروجِ انسان، نیل به مقام «ولایت» است. مقام ولایت، به معنای حقیقتِ فنای فی ا...، بقای بالله و احاطه باطنی و ملکوتی بر عوالم امکان؛ حقیقتی است که میان جمیع انوار معصومین (علیهم السلام) مشترک است. «ولایت کلیه» لازمه ی مرتبه ی وجودی و حقیقت نورانی حضرت فاطمه زهرا (سلام ا... علیها) است؛ و از منظر علامه، حضرت صدیقه طاهره (سلام ا... علیها) به استناد نصوص کتاب و سنت، واجدِ تامّ و تمام عیار این مقام منیعِ ولایت بوده اند و از این جهت، هیچ تفاوتی میان ایشان و دیگر معصومین (علیهم السلام) وجود ندارد.
۳. شأنیت انحصاری «مبدأ فیوضات الهی»: تعبیر بلند «و مبدأ فیوضات است» در کلام علامه طباطبایی، چکیده ی منزلت فاطمی و عصاره ی روایات و زیارت نامه های مأثور است. در هندسه ی تکوین، حضرت فاطمه زهرا (سلام ا... علیها) مظهر و واسطه ی تامّ فیض الهی و مجرای افاضه ی انوار و نعمات معنوی و مادی حق تعالی به ماسوی ا... شناخته می شوند؛ مقامی تکوینی و کبریایی که با مناصب تشریعی هم تفاوت ماهوی دارد. برای اینکه هرچند مناصب تشریعی هم مراتب هدایت و جعل الهی اند، مقام «مبدأیت فیض» ناظر به وساطت در افاضه ی الهی و پیوند دادن ماسوی ا... با مبدأ فیض است؛ پیوندی که به اذن و افاضه ی حق تعالی تحقق می یابد. بر پایه ی این نگاه، حتی ائمه ی طاهرین (علیهم السلام) هم خویش را مستفیض از این کانون نور و رحمت می دانند.
۴. روش شناسی استنباط بر پایه ثقلین (کتاب و سنت): نکته قابل توجه اینست که این فیلسوف نامدار، اثبات ولایت کلیه حضرت فاطمه زهرا (س) را به شرط براهین انتزاعی نمی کند، و به تصریح می نویسد: «چنانچه از کتاب و سنت به دست می آید»؛ یعنی حقیقت ولایت تکوینی و قدسی حضرت زهرا (س)، حقیقتی منصوص و ریشه دار در قرآن و سنت و روایات مسلّم است.
واکاوی درون متنی سند (دلالت های زبانی، ادبی، سندی و اصطلاح شناختی)
متن این استفتاء و پاسخِ حکیمانه ی علامه، فراتر از یک مکاتبه ی ساده، دربردارنده ی دقایق معرفتی و ظرافت های اصطلاحی است. از بررسی واکاوی واژگان، ترکیب ها، ساختار و ظاهر دست خط مذکور، محورهای زیر استخراج می شوند:
۱. دقت در تفکیک اصطلاحات؛ «منصب» در مقابل «مقام»: علامه برای نبوت، امامت و خلافت تعبیر «منصب» را به کار می برد؛ مناصبی که جعل الهی و الهی بنیاد بوده و ناظر به عالم تشریع هستند. اما در مقابل، برای «ولایت» تعبیر منصب را به کار نمی گیرد، بلکه با عبارت «و اما ولایت…» زاویه ی ورود را از ساحت تشریع به مقام تکوین تغییر می دهد. ولایت از سنخ مناصب تشریعی نیست؛ بلکه یک «مقام وجودی و شأن قدسی و تکوینی» است که پیوسته با حقیقت نورانی معصوم است. بدین سان، ایشان میان «منصب الهی» (که امر تشریعی الهی برای هدایت جامعه است) و «مقام قدسی» (که حقیقت ذاتی تکوینی است) تمایز دقیق اصطلاحی قائل می شود، بدون آنکه هیچ یک از آن مناصب را از ساحت الهی خارج سازد.
تحلیل «چهارده معصوم به غیر از حضرت صدیقه»: علامه در تعبیر «چهارده معصوم به غیر از حضرت صدیقه»، با بیانی موجز، بر پایه ی قاعده ای اصیل در علم کلام سخن گفته است. مراد از این استثنا، استثنا در دایره ی دارندگان «مناصب تشریعیِ نبوت و امامت» است؛ برای اینکه حضرت صدیقه طاهره (سلام ا... علیها) متصدی این دو منصب خاص نبوده اند، نه این که از دایره ی عصمت کبری، کمال وجودی و ولایت الهی بیرون باشند. به بیانی روشن تر، علامه مقام معنوی حضرت زهرا (س) را فروتر نمی نشاند، بلکه فقط عدم تصدی مناصب تشریعی رسالت و امامت را تصریح می کند؛ از این رو ایشان را از لیست متصدیان این مناصب جدا می سازد، بی آنکه از قله ی ولایت و عصمت مطلقه کنار بگذارد. این تبیین دقیق، نمونه ی بارز التزام به معیار اجتناب از غلو و تقصیر یعنی «نفی غلو و تقصیر» است؛ به شکلی که نه منصبی که جعل الهی آن برای ایشان نرسیده اثبات می شود (نفی غلو)، و نه ذره ای از منزلت قدسی، عصمت و ولایت تکوینی ایشان کاسته می گردد (نفی تقصیر).
کاربرد تعبیر حکمی و معرفتی «مبدأ فیوضات»: واژه ی «مبدأ» در سنت حکمت و عرفان اسلامی، از بار معنایی خیلی عمیق و دقیقی برخوردارست. علامه در توصیف جایگاه حضرت صدیقه (سلام ا... علیها)، تعبیر صریح «و مبدأ فیوضات است» را به کار می برد؛ یعنی کانون تکوینی، واسطه ی تامّ و سرچشمه ی نوری که رحمت و فیوضات وجودی و معنوی حق تعالی به اذن ا... و به مقتضای وساطت در فیض، از افق نورانی ایشان به دیگر موجودات سریان و جریان می یابد. به بیان دیگر، ایشان مظهرِ تامّ اسمای الهی و جایگاهی قدسی است که فیض ربوبی در مرتبه ی وجودی او جلوه گر شده و از مجرای نور او بر ماسوی ا... افاضه و منتشر می شود؛ حقیقتی که بی تردید، مبدأیتِ بالعَرَض و اظهاری در پرتوِ مبدأیتِ بالذاتِ آفریدگار متعال است.
ادب کلامی و تواضع انشایی در عبارات آغازین و پایانی: آغاز پاسخ با تحیّت کامل اسلامی «السلام علیکم و رحمة ا... و برکاته» و امضای ساده در پایان، عاری از هرگونه پیشوند و پسوند عنوانی یا القاب حوزوی «محمدحسین طباطبایی»، بازتاب دهنده ی اخلاق، وارستگی و زیست متواضعانه ی حکیمی است که علم را حجاب نساخته و پرسش سائل را با کرامت، سعه صدر و احترام کامل اخلاقی پاسخ گفته است.
قطعیت و حصر منطقی با ادوات زبانی: استفاده از افعال و قیود قاطع «اختصاص دارد»، «اختصاص دارند»، «به غیر از…»، «مشترک است»، «ولایت را داشته»؛ نشان میدهد پاسخ علامه مبتنی بر حدس، احتیاط ظاهری یا تردید نیست؛ این ادبیات جازم، نشاندهنده انضباط عقلانی، تفکیک منضبط ساحات معرفتی و تسلط بر حدود و ثغور و هندسه ی مفاهیم کلامی است که با صراحت، مرز میان مناصب تشریعی و مقامات تکوینی را به تصویر می کشد.
ویژگی های ظاهری و پدیدارشناختی دست نویس: در بررسی ظاهری دست خط علامه، خطی آرام و روان، بدون خط خوردگی های محسوس، با فواصل نسبتاً منظم و تناسب قابل توجه میان اجزای حروف دیده می شود. این خصوصیت ها، در سطح توصیف سند، از همبستگی، پیوستگی و نظم در پروسه نگارش حکایت دارد و می تواند با تمرکز و طمأنینه ی نویسنده هنگام ثبت این مسایل غامض علمی و اعتقادی سازگار باشد؛ هرچند انتساب قطعیِ حالات درونی و روانی به نویسنده، فقط بر پایه ی ظاهر دست خط، نیازمند احتیاط و شواهد تکمیلی است.
ارجاع بالاصاله به «ثقلین» (همسویی شواهد قرآنی و روایی): تصریح علامه به عبارت «چنانچه از کتاب و سنت به دست می آید»، نشان میدهد که این گزاره، برآمده از استحسانات ذوقی یا مکاشفات شخصی و حتی از فرضیه های فلسفی نیست؛ بلکه استنباطی متقن و اصیل بر پایه ی ثقلین و حاصل همسویی شواهد قرآنی (همچون آیات تطهیر، مباهله، مودت، سوره ی مبارکه ی کوثر و …) با روایات متواتر و معتبر فریقین است؛ شواهدی که بر یگانگی گوهر قدسی، عصمت مطلقه و شأن وساطت فاطمی در نظام فیض دلالت دارند.
۸. همسویی با شواهد نَقلی و زیارات مأثور در تبیین حقیقت «مبدأیت فیوضات»: پاسخ علامه را می توان در همسویی با شواهد متون مأثور بازخوانی کرد؛ گزاره ای که ریشه در اصیل ترین مبانی معارفی شیعه دارد:
نخست، تقدّم رتبیِ خلقت نوری بر عوالم خلق: حقیقت نوری و ملکوتی حضرت صدیقه طاهره (س) در ساحت انوار مقدسه، نه وجودی مُلکی و مادّی، بلکه حقیقتی پیشینی و مقدّم بر جمیع موجودات و ماسوی ا... است. این مبنای کلامی و وجودی، در بیان شریف امام صادق (سلام ا... علیه) به مفضل بن عمر در کتاب شریف کافی (ج۱، ص۴۰۱) با صراحتِ تمام تبیین گردیده است: «یَا مُفَضَّلُ! کُنَّا عِنْدَ رَبِّنَا لَیْسَ عِنْدَهُ أَحَدٌ غَیْرُنَا، فِی ظُلَّةٍ خَضْرَاءَ، نُسَبِّحُهُ وَنُقَدِّسُهُ وَنُهَلِّلُهُ وَنُمَجِّدُهُ، وَمَا مِنْ مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وَلَا ذِی رُوحٍ غَیْرُنَا، حَتَّی بَدَا لَهُ فِی خَلْقِ الْأَشْیَاءِ، فَخَلَقَ مَا شَاءَ کَیْفَ شَاءَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَغَیْرِهِمْ، ثُمَّ أَنْهَی عِلْمَ ذَلِکَ إِلَیْنَا»؛ فرمود: «ای مفضل! ما در نزد آفریدگار خویش بودیم در ظلّه ی خضراء، در حالیکه احدی جز ما در نزد او نبود؛ او را تسبیح و تقدیس و تهلیل و تمجید می کردیم و هیچ فرشته ی مقرب و جانداری غیر از ما نبود، تا آن که برای خداوند اراده ی آفرینش اشیاء پدید آمد، پس هرچه را خواست و هرگونه خواست از فرشتگان و غیر آنان بیافرید و سپس علم آنرا به ما واگذار فرمود». همین طور در زیارت شریفه ی جامعه ی کبیره بر این مقام و سبقت نوری تصریح شده است؛ «خَلَقَکُمُ اللَّهُ أَنْوَاراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقِینَ حَتَّی مَنَّ عَلَیْنَا بِکُمْ»؛ «خداوند شما را به شکل انوار آفرید و گرداگرد عرش خویش قرار داد، تا آنکه [با ظهور شما در این عالم] بر ما منت نهاد.»
دوم، وساطت در افاضه ی فیض و مجرای فیوضات الهی: شأن وساطت در فیض به اذن ا...، همان حقیقتی است که خود حضرات معصومین (علیهم السلام) فرموده اند فیض الهی بواسطه ی آنان به عالم افاضه می شود؛ چنان که در عبارت مشهور «بِیُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَی وَبِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَالسَّمَاءُ» و در فرازهای ناظر به وساطت تکوینی در زیارت جامعه: «بِکُمْ فَتَحَ اللَّهُ وَبِکُمْ یَخْتِمُ، وَبِکُمْ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ، وَبِکُمْ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ»؛ «خداوند به وسیله ی شما شروع کرد و به وسیله ی شما پایان می بخشد، و به وسیله ی شما باران را نازل می کند، و به وسیله ی شما آسمان را نگاه می دارد تا بر زمین فرو نیفتد، مگر به اجازه ی او.» بازتاب یافته است؛ یعنی فیض هستی و بقا و روزی، از مجرا و افق نوری این ذوات مقدسه بر جمیع موجودات سریان می یابد. در منابع حدیثی (مانند کافی، ج ۱)، روایات گوناگونی با مضامین مشابه وجود دارد. بطور مثال، امام صادق (ع) می فرمایند: «لَوْ لَا الْحُجَّةُ لَسَاخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا»؛ «اگر حجت [امام] نبود، زمین اهلش را فرو می برد.».
سوم، محوریت در حجیت و کانون ارکان عصمت: همان گونه که در روایت امام حسن عسکری (سلام ا... علیه) آمده است: «إنّ فاطمة کانت لنا اُمّاً و کانت حُجَّةً علینا» یعنی: «نَحْنُ حُجَجُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ، وَأُمُّنَا فَاطِمَةُ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَیْنَا»؛ که ما حجت خدا بر مردمانیم و مادرمان فاطمه (س) حجت بر ماست. پس بدین معنا ایشان «حجت ا... بر حجج الهی» است. همین طور در فراز قدسی و محوری حدیث مأثور کساء، آنگاه که خداوند متعال در جواب پرسش جناب جبرئیل از هویت ساکنان تحت کسا، با تمرکز بر نام مبارک ایشان می فرماید: «هُمْ فاطِمَةُ وَأَبُوها وَبَعْلُها وَبَنُوها»؛ «آنان فاطمه و پدرش و شوهرش و فرزندانش هستند»، به وضوح بر اصالت و محوریت ایشان در بین ارکان عصمت تاکید شده است.
چهارم، تأویلات قرآنی و حلقه ی وصل نبوت و امامت: این محوریت، افزون بر شواهد پیش گفته، در سایر آیات و تأویلات مأثور هم بازتاب دارد؛ همچون در روایات تفسیری و تأویل آیه ی نور و انطباق تعبیر «مِشکاة» (جایگاه و مَثَل نور الهی) بر حضرت فاطمه زهرا (سلام ا... علیها): «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ»؛ «خداوند نور آسمان ها و زمین است؛ مَثَلِ نور او همانند چراغ دانی است که در آن چراغی پُرفروغ باشد». و هم در تأویل سوره ی مبارکه ی قدر و حقیقت «لیلةالقدر» به آن بانوی یگانه که ظرف نزول و حامل انوار ولایت است. این شواهد همگی بر نقش بنیادین ایشان بعنوان محل تلاقی و حلقه ی اتصال رسالت و امامت و استمرار ولایت دلالت دارند. علامه طباطبایی هم همین حقیقت را در چارچوب اصطلاح دقیق «مبدأ فیوضات» تبیین کرده است. این همسویی شواهد به روشنی نشان میدهد که استنباط علامه از مقام حضرت زهرا (سلام ا... علیها)، ریشه در متون اصیل معرفتی تشیع دارد و فقط یک تحلیل فلسفی مجرد یا استحسان ذوقی نیست.
افق های فرامتنی سند (بسترهای تاریخی، امتداد کلامی، اجتماعی و الگوی تمدنی)
این سند، افزون بر دلالت های درون متنی، در پیوند با زمینه های تاریخی و فکری زمانه ی صدور و هم مسایل معرفتی و اجتماعی امروز، افق های گسترده تری می گشاید. محورهای زیر به بررسی این زمینه ها، و بازتاب ها و کارکردهای معاصر سند می پردازند:
۱. بستر تاریخی صدور سند (دهه۵۰ شمسی / دوران اوج تهاجم و مناقشات کلامی): دهه ۵۰ بخصوص سال ۱۳۵۵ ش دوران تب و تاب مباحث روشنفکری دینی، نقد مبانی کلام سنتی و با این وجود اوج فعالیت جریان های فکری در حسینیه ارشاد و دانشگاه ها بود. سائل (سید اشرف الدین کیائی) پرسشی درباره ی «ولایت کلیه تکوینی» مطرح می کند که نشان دهنده حساسیت جامعه مذهبی و قشر تحصیل کرده آن روزگار نسبت به مقام و منزلت و مرزهای ولایت ائمه (ع) و شأن وجودی حضرت زهرا (س) بوده است.
۲. پاسخ حکیمانه به شبهه «انزوای زن در معرفت دینی»: این دست نوشته، سندی بنیادین برای اثبات «الگوی سوم زن مسلمان» است؛ نشان میدهد بالاترین رتبه تکوینی و غایی در نظام خلقت (ولایت کلیه و مبدأیت فیوضات الهی) بدون هیچ تفکیک جنسیتی به حضرت فاطمه زهرا (سلام ا... علیها) متعلق می باشد. این پاسخ، هرگونه نگرش تقلیل گرایانه به جایگاه زن در اسلام را باطل می کند.
۳. رد تفکرات غالیانه و مقصرانه به شکل هم زمان: پاسخ علامه دقیقا بر لبه تیغ حرکت می کند؛ با نفی تصدی نبوت تشریعی و امامت ظاهری، مرزهای فقهی، حقوقی و تاریخی تشیع را حفظ نموده و راه را بر «غلو» می بندد. با اثبات «ولایت کلیه و مبدأیت فیوضات»، پاسخ دندان شکنی به «جریان های تقصیر» و کوته بینانی می دهد که شأن حضرت را فقط به بانویی فضیلت مند و تاریخی فرو می کاهند.
۴. نقش آستان مقدس فاطمی بعنوان مرجعیت اسنادی و هویتی: قرار گرفتن این دست خط در مراکز اسنادی حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س)، جلوه ای تمدنی دارد. بارگاه کریمه خاندان (س) پیونددهنده علم و معنویت، فقه و فلسفه، و نهادهای میراثی و اسنادی آن، خزانه اسناد زنده کلامی و تاریخی تشیع است.
۵. بازتاب منظومه فکری علامه در المیزان: این پاسخ چندسطری علامه در حقیقت خلاصه و برآیند فصول گوناگونی از «تفسیر المیزان» (به ویژه ذیل آیات سوره مائده، شوری و احزاب) است؛ جایی که علامه بحث ولایت را باطن نبوت و حقیقت باطنی دین معرفی می کند که زن و مرد در صعود به این قله متعالی یکسان اند.
۶. کارکرد مذهبی، رسانه ای و روزآمد: همزمانی ایام فاطمیه با ۲۴ آبان (سالگرد علامه و روز حکمت اسلامی)، این سند را به نماد همگرایی «عقلانیت و ولایت» و رد افترا جدایی فلاسفه شیعه از مکتب معارفی و محبت خاندان (علیهم السلام) بدل می سازد. نشان میدهد قله فلسفه صدرایی معاصر، متواضع ترین و غلیظ ترین باور را نسبت به مقامات تکوینی صدیقه کبری (س) داشته است.
برکت پرسش اعتقادی و ضرورت صیانت از میراث اسنادی: این سند، افزون بر محتوای معرفتی پاسخ علامه، گواهی روشن بر برکات ماندگار یک پرسش اعتقادی سنجیده و عالمانه است؛ پرسشی که پاسخ حکیمانه به آن، حدود پنج دهه بعد، دست مایه ی تدوین یادداشتی علمی و سندپایه درباره ی ی مقام حضرت صدیقه ی طاهره (سلام ا... علیها) شده است. چنین امتدادی نشان میدهد که میراث مکتوب عالمان شیعه از پرسش و پاسخ های علمی، اگر ثبت و نگهداری شوند، می توانند در دوره های بعد هم سرچشمه ی پژوهش، بازخوانی و تولید معرفت باشند. از این منظر، حفظ و معرفی اسناد و میراث مکتوب شیعه، حوزه های علمیه و روحانیت، فقط نگهداری یادگارهای گذشته نیست؛ صیانت از سرمایه ای زنده برای شناخت تاریخ اندیشه، تداوم سنت علمی و انتقال معارف به نسل های آینده است.
جمع بندی اینکه؛ نگهداری چنین اسنادی در گنجینه آستان مقدس فاطمی، جلوه ای روشن از هویت تاریخی بارگاه کریمه خاندان (علیهم السلام) بعنوان قطب تعاملات علمی و دینی و پناهگاه پاسخ به مسایل معرفتی جامعه شیعی بوده است. و به تعبیر رهبر شهید انقلاب اسلامی، آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (سلام ا... علیها) محور حوزه علمیه عظمی و کانون نشر معارف قرآن و عترت است. انتشار این دست خط کم نظیر، پاسخی متقن، مستند و حکیمانه به تشکیک های پیرامون مقامات قدسی حضرت صدیقه طاهره (سلام ا... علیها) است و نشان میدهد که علامه محمدحسین طباطبایی از قله های حکمت و عرفان معاصر، در کمال خضوع علمی و برهانی، حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) را دارای مقام ولایت کلیه و واسطه و مبدأ فیوضات الهی در عالم وجود می دانسته اند. این برگه، در چند سطر، به ما می آموزد که بالاترین مقام وجودی عالم، از آنِ زنی است که تاریخ، گاه او را فقط در سایه ی خانه دیده؛ و این، خود بزرگ ترین پاسخ به هر تقلیل گری و سطحی نگری است. سندی که نه فقط بازخوانی مقام قدسی بانوی دوعالم حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام)، که نقشه راهی برای فهم فرهنگ و معارف فاطمی و زیست عفیفانه ی زن مسلمان معاصر و نیل به تحقق تمدن اسلامی است. و با این حال، شاهدی گویاست بر این که چطور یک پرسش صادقانه و پاسخی عالمانه، بعد از پنجاه سال زنده و پویا می ماند و ضرورت پاسداری از گنجینه های مکتوب شیعه و اسناد حوزه و روحانیت را برای نسل های آینده گوشزد می کند.
بطور خلاصه در این نوشتار به بازخوانی و بررسی و تحلیل متنی و فرامتنی آن می پردازیم.
معرفی سؤال کننده و بازخوانی متن سند و استفتای اعتقادی
هر تحلیل سندپایه، پیش از هر چیز بر بازخوانی وفادارانه ی عین متن استوار است؛ به جهت اینکه دقت در ساختار، واژه ها و عبارات سند، پایه ی هر استنباط درون متنی و فرامتنی است. ما در نزد پروردگار خویش بودیم در ظلّه ی خضراء، در حالی که احدی جز ما در نزد او نبود؛ او را تسبیح و تقدیس و تهلیل و تمجید می کردیم و هیچ فرشته ی مقرب و جانداری غیر از ما نبود، تا آن که برای خداوند اراده ی آفرینش اشیاء پدید آمد، پس هرچه را خواست و هرگونه خواست از فرشتگان و غیر آنان بیافرید و سپس علم آن را به ما واگذار فرمود.
دوم، وساطت در افاضه ی فیض و مجرای فیوضات الهی: شأن وساطت در فیض به اذن ا...، همان حقیقتی است که خود حضرات معصومین (علیهم السلام) فرموده اند فیض الهی بواسطه ی آنان به عالم افاضه می شود؛ چنان که در عبارت مشهور بِیُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَی وَبِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَالسَّمَاءُ و در فرازهای ناظر به وساطت تکوینی در زیارت جامعه: بِکُمْ فَتَحَ اللَّهُ وَبِکُمْ یَخْتِمُ، وَبِکُمْ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ، وَبِکُمْ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ ؛ خداوند به وسیله ی شما آغاز کرد و به وسیله ی شما پایان می بخشد، و به وسیله ی شما باران را نازل می کند، و به وسیله ی شما آسمان را نگاه می دارد تا بر زمین فرو نیفتد، مگر به اجازه ی او.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
عقیده بینندگان در مورد این مطلب
لطفا شما هم در مورد این مطلب ابراز عقیده کنید